Tot 4 januari toont de Cité du Livre in Aix-en-Provence, gehuisvest in prachtig verbouwd industrieel erfgoed, de tentoonstelling Albert Camus, citoyen du monde.
Er was veel geruzie over het belangrijke Camus-jaar, voor het centenaire werden grote namen benaderd en geschoffeerd, waarna ze weer voor de eer bedankten. Desalniettemin is de expo in Aix de moeite waard. Het is een wervelende multi-media tentoonstelling waar de uitspraken van Camus in voortdurend bewegende beelden op schermen worden geprojecteerd. Maar er zijn ook ouderwetse vitrines met handschriften, affiches, eerste drukken en andere relevante documenten uit Camus' leven. Alle verfilmingen van zijn werd worden elders in de Cité du Livre vertoond, lezingen en discussies over thema's in zijn werk worden wekelijks geprogrammeerd.
Gallimard maakte een mooie catalogus die ook de moeite waard is als je niet in de gelegenheid bent de tentoonstelling te gaan zien.
http://www.citedulivre-aix.com/Typo3/fileadmin/documents/Expositions/centrecamus/
vrijdag 20 december 2013
donderdag 19 december 2013
100 jaar A la recherche du temps perdu. Over het lezen van Proust.
Op 14 november was het
honderd jaar geleden dat Marcel Proust, op eigen kosten, het eerste deel van A la recherche du temps perdu liet
verschijnen. André Gide, die namens uitgeverij Gallimard besloot het boek niet
uit te geven, zou de literaire geschiedenis ingaan als de man die de blunder
van de eeuw had begaan. Zijn latere excuusbrief aan Proust en alle kladjes die
eraan vooraf gingen gaan op 26 november bij Sotheby's onder de hamer; ze zullen
naar verwacht zo'n anderhalve ton opbrengen.
A la recherche du temps perdu is wereldwijd een all time bestseller. Als er in de populaire televisieserie The Sopranos wordt verwezen naar een
Madeleine, Prousts bekende Franse schelpvormige cakeje, begrijpt iedereen dat
er een herinnering aankomt. Als een personage in 1q84 van Haruki Murakami zich terugtrekt om het hele oeuvre van
Proust te gaan lezen, dan weet je dat die er niet op rekent snel terug te
keren. Proust is verstript en verfilmd. Een elitair werk par excellence heeft een plek veroverd in de populaire cultuur. Een
kathedraal! roept men. Een caleidoscoop! Maar wat is er zo bijzonder aan het
werk van Marcel Proust? Waarom zou je zijn werk nu nog lezen, wat heb je eraan
en - om in de terminologie van onze tijdgeest te blijven - wat levert het op?
Proust lezen - dat is
bekend - is een worsteling: het oeuvre is gigantisch en een navertelbaar plot
is er nauwelijks. De zinnen zijn kronkelig, ingewikkeld, paginalang en zitten
vol lastige vergelijkingen en mini-essays. Enig inzicht in de compositie krijg
je pas na het lezen van vele honderden bladzijden. Het milieu waarin de
personages verkeren is dat van de aristocratie van rond 1900. Meer dan honderd
passeren er de revue, van 'jeune fille en fleur' Albertine tot de schrijver
Bergotte, van dokter Cottard tot de getapte Charles Swann en vele adellijke figuren,
kunstenaars en ambassadeurs. 'Teveel hertoginnen en gravinnen' - zo luidde het
commentaar van Gide al. Geen kringen waarin veel lezers van nu zullen verkeren.
En dan de verteller: dat is geen echte held, geen avonturier of anderszins
bewonderenswaardig personage waarmee je je graag wilt identificeren. Het is
eigenlijk een overgevoelige, ziekelijke zeurpiet. Een man die veelal binnen
bleef, in zijn met kurk beklede kamer, onder vijf donsdekens, de ene na de
andere kop koffie drinkend, onderwijl bijna stikkend in zijn zoveelste
astmatische hoestbui. Noch Prousts gerespecteerde vader, hoogleraar in de
hygiène, noch zijn broer, een chirurg, had er een medicijn tegen kunnen vinden.
De beste artsen waren volgens hem dan ook die dokters die wisten hoe het voelt
om ziek te zijn. Prousts literaire reputatie? Moeilijk en omvangrijk, 3000
bladzijden en 1 miljoen woorden. Zijn imago? Een homoseksuele snob, een
moederskindje, een dandy waarvan men zei dat hij ratten martelde om seksueel
aan zijn trekken te komen.
Bepaald geen elementen
die lezers wereldwijd motiveren Proust te lezen, zou je denken. Een belezen
auteur als Cees Nooteboom begon er rond zijn twintigste mee, startte opnieuw
rond zijn veertigste en was er vele zomers zoet mee. Een erudiete hoogleraar
als Joep Leerssen vertelde onlangs dat hij er al met al zo'n 30 jaar over heeft
gedaan inzicht te krijgen in de Recherche:
het is als slagroom kloppen, zei hij, het duurt eindeloos, je krijgt er een
lamme arm van, maar uiteindelijk stijft het op, krijgt het je te pakken.
Maar wat krijgt je dan
te pakken? De taal, het ritme, de reflectie, de roes. De haarscherpe
observatie, het psychologisch inzicht, de ontleding van karakters, het miraculeuze
weefsel dat je onder je ogen ziet groeien, de tovertrucs waarmee de auteur het
verleden tot leven brengt, een kleine wereld die uitdijt tot een fenomenaal
universum. Spannend of avontuurlijk wordt het niet, maar wie houdt van een
sierlijke omweg met wat vergezichten en niet meteen het snelst van A naar B
wil, komt aan zijn trekken.
Om van Proust te kunnen
genieten en te begrijpen waar het bij hem om gaat, moet je de tijd nemen. Dan sta
je om te beginnen stil bij de overkoepelende titel: Op zoek naar de verloren tijd - actueler kan het bijna niet in een
wereld waar tijd geld is, waar de meeste mensen nu juist geen moment meer
hebben om te verkruimelen, waar verveling niet meer bestaat. Wat is
tegenwoordig eigenlijk verloren tijd? De tijd waarin je geen geld verdient? Tijd
waarin je off line bent? Of is de
tijd waarin je niets doet, luiert en mijmert juist, zoals Joke Hermsen betoogt
in haar essay Stil de tijd, de
kostbaarste tijd, omdat in die momenten onze creativiteit wordt aangewakkerd?
Wie het voortdurend druk heeft, denkt niet na, schreef Proust al. De manager en
de bankier die minachtend aan een kunstenaar vragen of die niets beters te doen
heeft dan een romannetje schrijven of een doek vol kladderen, zouden volgens
Proust eens goed naar hun eigen vakgenoten moeten kijken. Juist over over die
erudiete collega, die belezen is, schildert of gedichten schrijft, wordt met de
meeste achting gesproken. Dan realiseren ze zich misschien wat kunst betekent
en hoe waardevol de tijd is die de kunstenaar aan zijn werk besteedt.
Wie uitgenodigd wil
worden tot nadenken, vindt in Proust de perfecte motor. Proust denkt na over de
liefde, over homoseksuele en lesbische relaties en over zijn tijd: de
Dreyfussaffaire die het land verdeelde, de uitvinding van de telefoon, de
röntgentechnologie, het vliegtuig (waarin Prousts geliefde Alfred Agostini het
leven zou laten). Hij ziet het morele verval van zijn tijd, herschept zijn
eigen verleden en dat van Frankrijk. Al doende ontdekt Proust zijn eigen,
unieke methode als de verteller zijn Madeleine in de lindenbloesemthee doopt. De
smaak ervan brengt bij hem een stroom van herinneringen op gang aan de
vakanties die hij doorbracht bij zijn grootouders in Combray: 'Heel Combray
kwam tevoorschijn uit mijn kopje thee.' Bij Proust zijn het de zintuiglijke
ervaringen - een geur, een geluid, een smaak - die herinneringen ineens aan de
oppervlakte brengen. Het is het toeval, veel meer dan de bewuste wil en de ratio,
dat het verleden tot leven brengt.
Al mijmerend, al
uitwaaierend noteert Proust, temidden van al die verfijnde emoties, levenswijsheden
die beroemd werden. 'Geluk is goed voor het lichaam, maar lijden maakt de geest
sterker'. Pas als we verdriet hebben, met andere woorden, groeien we, worden we
sterker. Bij Proust wordt verdriet vaak veroorzaakt door jaloezie. Niet
uitgenodigd worden voor een diner, niet de zo hartstochtelijk gewenste nachtzoen
krijgen van je moeder, een salon bestieren die niet zo populair is als die van
je rivale in het kasteel verderop - het zijn bronnen van brandende jaloezie. Maar
vooral de afgunst die je kunt voelen als je verliefd bent op iemand wiens leven
je niet volledig kent, is moordend, laat Proust zien. Niet het verleden kennen
van Odette, niet op de minuut weten met wie ze haar tijd doorbrengt, niet
begrijpen waarom haar ogen oplichten, is een kwelling voor de verliefde
Charles. Het vermoeden dat Albertine ook relaties met vrouwen heeft, is voor de
verteller onverteerbaar. Maar 'dat lijden waartegen we vechten is ons ook van
dienst', 'het leidt ons via ondergrondse wegen naar de waarheid'. Daar loopt de
rechte lijn van Marcel Proust naar Michel Houellebecq, die al vroeg verkondigde
dat wie een groot dichter wil worden, eerst moet lijden, en hoe harder hoe
beter.
Het laatste deel van de
Recherche, Le temps retrouvé, postuum gepubliceerd, maar al vroeg geschreven, vormt
de apothese van het werk. Waarom zou een mens lezen? 'Elke lezer is de lezer
van zijn eigen ik', zegt Proust, 'het werk van de schrijver is slechts een
soort optisch instrument dat de lezer wordt aangereikt zodat deze kan
onderscheiden wat hij zonder dit boek misschien nooit in zichzelf zou hebben
ontdekt.' Ontdek jezelf, zegt hij eigenlijk, en word wie je bent. Al lezende
leer je jezelf beter kennen. Maar ook - en dat is net zo belangrijk voor Proust
- leer je de ander kennen. Zijn werk gaat over kijken naar de ander, inzicht
krijgen in het gedrag van de ander. Waarom roddelt die gravin? Hoe komt het dat
de chauffeur meer stijl heeft dan de huisknecht? Wat drijft de niet-adellijke
dame die niets lievers wil dan tot aristocratische kringen toegelaten worden?
Door de kunst alleen
kunnen we aan onszelf ontsnappen, schrijft Proust. Dankzij de literatuur kunnen
we de wereld door andermans ogen bekijken. Literatuur is kennis, literatuur is nuttig
in het leven. Ook - en vooral - voor mensen die nooit een boek lezen. De ijdele
advocaat die overloopt van ambitie, ziet bij Proust hoe een verwante narcist in
het zand hapt. De hoge ambtenaar die op alle recepties met égards wordt
ontvangen leest bij Proust wat er achter zijn rug over hem wordt gezegd. De
hopeloos verliefde leest bij Proust hoe het lijden ook ineens weer afgelopen
kan zijn.
De inspiratie die
Proust geeft is onuitputtelijk. Dat blijkt jaarlijks uit het grote aantal
Proustboeken dat er blijft verschijnen. Dit jaar zijn dat niet alleen nog
ongepubliceerde briefwisselingen (met zijn buurmeisje bijvoorbeeld), een boek
over de kamers waarin hij verbleef en de lampen uit zijn werk, maar ook romans
en een Dictionnaire amoureux de Proust.
Proust laat zien hoe je
je actief je verleden kunt toeëigenen, hoe je je geest kunt verruimen, hoe je effectiever het heft van je leven in
handen kunt nemen. Proust bestudeerde de vraag 'hoe zit een mens psychologisch
in elkaar'. In zijn oeuvre leert hij je alle kneepjes van het vak.
vrijdag 8 november 2013
Prix Goncourt 2013 voor Au revoir là-haut van Pierre Lemaitre
Au revoir là-haut van Pierre Lemaitre (1951) is de winnaar van de prix Goncourt 2013.
De
auteur, die tot nu toe vooral thrillers schreef, schreefeen stevig oorlogs- en
avonturenboek met een happy end. Aan
de hand van het lot van twee soldaten laat Lemaitre zien dat Frankrijk vlak na
de oorlog geen idee had hoe het met zijn ex-soldaten moest omgaan - noch de
levende noch de dode. Het is een verhaal over fraude en bedrog en over
overleven in een maatschappij die niet terug wil kijken naar doorstane misère. Een
roman waarin een tekenaar een hoofdpersoon is, net als bij Alexis Jenni, de
Goncourtwinnaar van drie jaar geleden. Blijkbaar gaan tekenaars en oorlog goed
samen in de literatuur. Bij Lemaitre zijn de goeden goed en blijven de slechten
slecht, hij bespaart de lezer al te veel grijstinten en moeilijke morele
dilemma's. Het is de doortrapte, carrièrebeluste verrader die ook nog het mooie
meisje weet te trouwen, versus de domme loser
uit de goot maar met het gouden hart. Een boek, kortom, dat lekker leest en
niet al te veel vragen stelt, goed gemaakt amusement.
Het oorlogsthema is een
van de trends in de Franstalige literatuur van nu. Op de shortlist van de
Goncourt stond, in die geest, ook Arden,
van debutant Frédéric Verger (1959). Net als Jenni zondagsschrijver en docent
in een banlieue, stuurde hij zijn manuscript naar Gallimard, dat prompt werd uitgegeven
en uit het niets op de shortlist belandde. Arden
is de naam van een luxueus hotel op een landgoed in het denkbeeldige Centraal-Europese
staatje Marsovia. De hoteleigenaar en zijn vriend, een joodse kleermaker,
componeren er de ene na de andere operette, maar laten ze onvoltooid. Het boek,
zonder hoofdstukindeling en zonder lucht in de vormgeving, is een
aaneenschakeling van bizarre personages en operetteachtige verhalen, tegen de
achtergrond van een door de nazi's bedreigd, romantisch sprookjeskasteel. Een
groteske uitvergroting van Alain-Fourniers Grand
Meaulnes, zou je kunnen zeggen, een barokke suikertaart met zoveel zoetige
tierlantijnen, dat het glazuur van je geestelijke tanden springt.
De rentrée littéraire
is dit jaar anders dan anders. Er is geen rumoer, zelfs niet rond de prix
Goncourt. Je hoort geen beschuldigingen van plagiaat, er wordt niet met modder
gegooid, er zijn geen berichten over vriendjespolitiek. Zelfs het door weekblad
Nouvel Observateur opgeworpen debatje
(Dienen literaire prijzen eigenlijk nog een ander doel dan het commerciële?) bloedde
snel dood.
Wat er dit najaar niet
gebeurt is interessanter dan wat er wel gebeurt. Geen enkele schrijver uit de Afrikaanse
francophonie gooit bijvoorbeeld hoge ogen bij de selectierondes voor de
Goncourt. Een paar jaar geleden waren het nog de auteurs uit Franstalig Afrika die, volgens critici, de
Franse literatuur nieuw leven inbliezen, alom werd gesteld dat alleen zij de
literatuur in l'hexagone van haar
aderverkalking konden afhelpen. Inmiddels heeft die zichzelf blijkbaar gedotterd:
zelfs La saison de l'ombre, de geëngageerde
roman van Léonora Miano (1973, Kameroen) over ontvoeringen en slavenhandel in
de Sahara, werd door de Goncourtjury niet genomineerd.
Ook Les Renards pâles, de spraakmakende
roman van Yannick Haenel (1967), waarin de verenigde daklozen, in de voetsporen
van Mei '68 de revolutie in gang zetten, kwam niet op de lijst. Wie staan er
dan wel op de shortlist? Op dinsdag 29 oktober werd bekend wie van de negen
geselecteerden uit de tweede ronde tot de uiteindelijke kanshebbers behoren:
drie dikke pillen (567, 493 en 478 bladzijden) en één dunnetje (170 pagina's);
drie klassieke verhalenvertellers en één superieure stylist; twee oorlogsromans,
twee over de liefde; één debutant en drie ervaren auteurs.
Op de shortlist zijn twee
van de drie belangrijkste trends in de hedendaagse Franse literatuur terug te
zien. In de eerste plaats is, zoals we al zagen, de oorlog als thema helemaal terug
in de Franse letteren. De afgelopen jaren werden de Tweede Wereldoorlogtitels
van Laurent Binet, Jonathan Littell en Alexis Jenni absolute bestsellers. De
Goncourtwinnaar van vorig jaar, Jérôme Ferrari, nam de Franse koloniale
oorlogen bij de kop. Bovendien lijkt het taboe op de literaire verwerking van
de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog
langzamerhand verdwenen (zie bijvoorbeeld het succes van Over mannen van Laurent Mauvignier).
De tweede trend in de
Franstalige literatuur van nu is de 'amerikanisering' ervan. Alle misprijzende
uitingen over de huidige Amerikaanse literatuur uit de kringen rond de
Nobelprijs ten spijt, is die in Frankrijk enorm populair, zowel bij de kritiek
als bij de gewone lezer. Geen literair tijdschrift dat de afgelopen tijd geen
speciale bijlage heeft gemaakt over Amerikaanse topauteurs, geen uitgeverij die
geen goedlopende Amerikaan in zijn fonds heeft. Dat de Zwitser Joël Dicker,
voor zijn roman La verité sur l'affaire
Harry Québert (die binnenkort ook in het Nederlands verschijnt) goed naar
Philip Roth heeft gekeken, legde hem dan ook geen windeieren. Dankzij zijn prix
Goncourt des lycéens verkocht zijn boek bijna even goed als de echte Goncourt.
Een flink aantal
auteurs van deze rentrée stuurt zijn hoofdpersoon dan ook naar de VS. Zo ook
Karine Tuil in haar genomineerde roman L'invention
de nos vies. Haar negende, op de huid van de tijd geschreven roman, speelt
zich voor een groot deel af in New York. Wat doe je als je bij sollicitaties
steeds maar l'arabe wordt neergezet
en afgewezen? Je maakt van Samir Sam, er wordt voortaan gedacht dat je joods
bent en de deuren van grote Amerikaanse advocatenkantoren gaan voor je open.
Maar de rest van je leven is wel op een leugen gebaseerd. Hoe uitsluiting
werkt, hoe discriminatie voelt - dat laat Tuil zien in haar uitstekend
geschreven, actuele roman. De enige vrouw op de shortlist creëert ook een
intrigerend vrouwelijk personage, de spil in een liefdesdriehoek, die zich van
slachtoffer ontwikkelt tot een vrouw die in vrijheid haar keuzes maakt.
De derde trend in de
Franse rentrée, tenslotte, valt niet specifiek uit de shortlist af te leiden,
maar is verder alom aanwezig. Uitgaan van een fait divers, een
wetenschappelijke ontdekking en die met journalistieke, sociologische of
biografische elementen verwerken in een roman - dat doen veel auteurs. Dit jaar
is Laurent Seksik met zijn boek over Edouard Einstein (de zoon van), die de
shortlist net niet haalde, daar een voorbeeld van.
De vierde genomineerde
auteur onttrekt zich aan recente trends en behoort bij de stal van uitgeverij
Minuit. Zo je tegenwoordig nog ergens van een verwante groep auteurs kunt
spreken, dan bij dit uitgevershuis waar ook Jean Echenoz, Patrick Deville en Laurent
Mauvignier hun werk uitgeven. Het zijn stylisten en minimalisten, geen
vertellers van de grote greep. Toussaint (Brussel, 1957) bouwt al jaren aan een
eigenzinnig oeuvre in een uit duizenden te herkennen stijl. De auteur maakt al
zo lang deel uit van de Franse literatuur dat alleen de Belgen, nu hij
genomineerd is voor de prix Goncourt, zich nog realiseren dat hij uit Brussel
komt. Nue is zijn vierde boek over de
enigmatische modeontwerpster Marie Madeleine Marguerite de Montalte, van wie de
verteller hartstochtelijk houdt en die hij volgt van Tokyo naar Parijs en Elba
en weer terug. Toussaint is ook filmmaker, scenarioschrijver en fotograaf en
dat zie je in zijn literaire werk. Zijn roman opent hilarisch, met de
presentatie van Marie's nieuwe spectaculaire modecreaties. Apotheose is een
jurk van honing, inclusief bijen, die de mannequin in de zoete slipstream volgen.
Heel Toussaints vocabulaire, al zijn beelden zijn gericht op het oproepen van
deze krankzinnige scène die tegelijkertijd van een pure schoonheid is. Maar ook
het slapstickachtige beeld van verteller, met wie Marie heeft gebroken, boven
op het glazen dak van de futuristische expositieruimte in Tokyo, zich voorover
buigend, om een glimp van haar te kunnen opvangen, blijft op je netvlies als
een een minimalistische, still uit
een zwart-wit film.
Net als in Toussaints
eerdere werk is alles in deze roman betekenisvol donker en nat. Er zijn zoute
tranen, er is bluswater, zeewater, en vooral veel hemelwater. De liefde van de
verteller voor Marie komt voort uit haar 'disposition oceanique', de manier
waarop ze zich vrij, 'alsof ze naakt is', in de oceanische wereld beweegt,
altijd gevolgd door wezens wier 'ogen
haar verrrukt volgen', die als 'opgewonden visjes achter haar aan zwemmen'. In
die zin is Toussaint trouw gebleven aan het motief uit zijn allereerste roman
uit 1985, waarin de verteller zich voorgoed in zijn bad installeert. Toussaints
werk is echter allerminst waterig of druilerig, het is geestig en vaak op het
burleske af, de auteur is een
kunstenaar van het woord én van het beeld. De plot van zijn romans is vaak in
één zin samen te vatten, maar waar het écht om gaat - hoe de ander te bereiken,
het eeuwige misverstand tussen man en vrouw - wordt slechts omcirkeld en niet
in woorden gevat - het kenmerk van echt grote literatuur.
Met zijn superieure
minimalistische stijl, waarin geen zin overbodig is en alle psychologie
suggestie, staat Toussaint radicaal tegenover Lemaitre, Tuil en vooral Verger.
Lemaitre werd de
winnaar - wellicht niet verwonderlijk nu
Frankrijk zich opmaakt voor een grootse herdenking van La Grande Guerre, de Eerste Wereldoorlog.
Pierre Lemaitre, Au
revoir là-haut, Albin Michel, 567 blz, € 22,50
Jean-Philippe Toussaint,
Nue, Minuit, 170 blz, € 14,50
Karine Tuil,
L'invention de nos vies, Grasset, 493 blz, € 24,50
Frédéric Verger, Arden,
Gallimard, 478 blz, € 21,50
zondag 20 oktober 2013
Koester het culturele debat tussen Frankrijk en Nederland!
Nederland: lezen in
gevaar! luidt de kop boven het stukje van Jean-Pierre Stroobants, in dagblad Le
Monde van 4 oktober. Het is het zoveelste alarmerende recente krantenartikel
over Nederland in de Franse pers. De Nederlanders kopen Amerikaanse JSF's in
plaats van Franse vliegtuigen; ze sluiten het instituut dat al een halve eeuw de
culturele uitwisseling bevordert; de gefuseerde KLM-Air France heeft het moeilijk; Franse jongeren bezoeken en masse
Amsterdam, niet om Rembrandt te bewonderen, maar om er drugs te gebruiken; en
nu resten er, zo schrijft de correspondent van Le Monde, binnenkort ook alleen
nog lege bibliotheken in het land van de tulpen.
Als hij in de Franse
boekhandels geen vertalingen zag liggen van Arnon Grunberg, W.F. Hermans, Hella
S. Haasse, Margriet de Moor, Anna Enquist, Peter Buwalda, Jan Brokken, Dimitri
Verhulst, P.F. Thomése, Luuk van Middelaar, Gerbrand Bakker en Cees Nooteboom
zou de Fransman nog denken dat ook de Nederlandse literatuur ter ziele was. Als
het Institut Néerlandais niet tot het bittere eind zou laten zien dat Nederland
ook een land is van design, beeldende kunst en film, zou de Fransman denken dat
ons land cultureel volledig aan lager wal geraakt was. Als vorige week, in
Nijmegen, niet het oprichtingscongres van het nieuwe Nederlands-Franse
Kenniscentrum had plaatsgevonden, zou je denken dat universitair en denkend
Nederland de Fransen geheel over het hoofd zou zien. En als het Dutch Culture,
het Centre for International Cooperation, niet had aangetoond dat de culturele
export naar Frankrijk, in het aantal bezoeken, vorig jaar met 45% was gestegen,
zou je denken dat er geen kunstenaar
meer welkom was in Frankrijk.
Gelukkig niet dus.
Stroobants citeert in
zijn stukje ruimhartig uit het opiniestuk van Bastiaan Bommeljé dat op 21
september j.l. in NRC Handelsblad stond. Bommeljé heeft ongetwijfeld gelijk, de
feiten en cijfers die hij op ons afvuurt zijn zo overweldigend dat ze overtuigen.
De boekenverkoop daalt, het Nederlandse onderwijs heeft te weinig aandacht voor
lezen, de situatie is bedroevend. Bommeljé plaatst zich daarmee in een lange
traditievan cultureel-pessimistische klokkeluiders. De Nederlander is in eerste
instantie koopman en dominee, cultuurbarbaar. In haar essay Vanaf de domtoren gezien citeerde Hella
S. Haasse - kritisch maar geen cultuurpessimist - de achttiende eeuwse hoogleraar
Rijkof van Goens die zich al beklaagde over 'de inquisitie die in Nederland in
werking kwam tegen alles wat getuigde van goede smaak'en 'correct en zuiver
gebruik van de Nederlandse taal'.
Bommeljé prijst het
Franse systeem. Franse scholieren moeten voor hun baccalauréat zo'n 100 tot 150
boeken lezen, citeert Stroobants hem. Is het in Frankrijk wel zo anders, is
daar geen vuiltje aan de lucht? Laten we eens kijken hoe Antoine Compagnon, hoogleraar
aan het Collège de France, schrijver en essayist, ook niet bepaald een
lachebekje, gevormd door de Franse intellectuele traditie, over deze onderwerpen
denkt. 'Schrijvers van vandaag lezen minder dan hun voorgangers', zegt hij in Une question de discipline (Flammarion),
een net verschenen interviewboek waarin hij uitgebreid antwoordt op een aantal
vragen gerelateerd aan zijn leven en aan zijn professionele carrière, 'sterker
nog, wij lezen allemaal minder dan onze voorgangers'. De moderne schrijvers
werden geacht al hun literaire voorgangers te hebben geassimileerd, hun werk te
hebben verteerd. Om literatuur te kunnen schrijven, moest je boordevol literatuur
zitten. Tegenwoordig kun je schrijver zijn, zonder zelf een groot lezer of een
geletterde in de klassieke zin des woords te zijn, stelt Compagnon vast. Hij ziet
grote veranderingen en er komen er nog veel meer aan: auteurs geven hun boeken
steeds meer en gemakkelijker op eigen houtje uit, er zijn zo langzamerhand meer
schrijvers dan lezers. Straks heeft niemand heeft meer de tijd om het werk van
anderen te lezen. In bredere zin ziet hij een scheiding tussen literatuur en
lectuur: schrijvers reflecteren zelden meer op andere schrijvers, noch op de klassieken
noch op het werk van tijdgenoten. Ook elkaars werk lezen ze werk niet meer. Met
het verdwijnen van de stromingen, de literaire auteurs die zich op de een of
andere manier verwant voelden bij elkaar brachten, is iedere schrijver
autonoom, en dus alleen. Wie vroeger schreef, zocht aansluiting bij een
literair tijdschrift. Dat is verdwenen, opgelost in het gelijkheidsstreven, in
dorpse boekfestijnen, en uiteindelijk in the global village van het internet,
schrijft Compagnon. De sociale media zijn op geen enkele manier de vervanger
van dat ouderwetse vormende literaire leven, vindt hij, ze vormen het toppunt
van individualisme in een geglobaliseerde wereld. Iedereen leest minder boeken,
en bovendien hele andere: policiers, literaire strips, hybrides tussen magazine
en boek. Dat is niet erg, vindt Compagnon, hij constateert alleen dat het
literaire regime dat hij kende, de literaire wereld waarmee hij opgroeide, een onomkeerbare
revolutie ondergaat.
Tegelijkertijd lezen we
meer dan ooit, betoogt Compagnon, op onze telefoon, I-pad, e-readers en
computers. Dat is natuurlijk een heel andere manier van lezen dan onze 'oude'
lineaire, eenzame, continue, aandachtige leeswijze. De hoogtijdagen van het
gedrukte medium zijn voorbij en het virtuele boek, dat nu nog het format heeft
van het gedrukte boek, zal er al heel snel anders uit gaat zien. Het zal zich
aan passen aan de e-cultuur, waarin onze relatie tot de tijd diepgaand is
veranderd: de virtuele wereld doet voortdurend een beroep op ons, alles is
gefragmenteerd en snel. Om gepakt te worden door een boek heb je tijd nodig,
een boek hakt er het meest in bij een adolescent die zich verveelt. Die zijn er
niet meer, die leegte is er niet meer, iedereen is 24 uur per dag virtueel bezig.
Er wordt minder gebeld, omdat het efficiënter is een berichtje te sturen. De
concentratiespanne is korter, een lezer die rust zoekt wordt voortdurend
gestoord, tenzij hij de kracht heeft alle virtuele media uit te schakelen. Op
die ontwikkelingen zal een heel nieuw soort boek volgen, vermoedt Compagnon,
een boek dat verrijkt is met varianten, kaarten, bewegende beelden,
audiofragmenten en visuele bijlagen, zoals nu al gemaakt is voor On the road
van Jack Kerouac. Het boek an sich zal wel overleven, denkt Compagnon. Wel is
het misschien binnenkort afgelopen met de oude, op het gedrukte boek geënte,
Westerse manier van lezen, die bijna twee eeuwen lang heeft stand gehouden. We
gaan een nieuw paradigma in - en dat geldt voor Nederland én voor Frankrijk.
Hoe staat het nu
eigenlijk met het door Bommeljé geroemde literatuuronderwijs in Frankrijk,
volgens Compagnon? In literatuur zit van oudsher iets elitairs en
aristocratisch, schrijft hij zonder aarzeling. In het huidige Frankrijk vindt
men dat de maatschappij democratischer en gelijker zou zijn, als er geen
literatuur was noch algemene ontwikkeling. Ook Compagnon heeft zo zijn cynische
kanten. Wie iets weet van mythologie, van kunstgeschiedenis, van taal, kan
literatuur beter doorgronden. Dat wordt tegenwoordig als discriminerend gezien,
schrijft hij, het werkt segregatie in de hand. Sommigen hebben die kennis nu
eenmaal van huis meegekregen en anderen niet. De prestigieuze opleiding
Sciences-Po heeft onlangs de entreetoets op het gebied van algemene
ontwikkeling uit zijn toelatingsexamen gehaald: die toets werd discriminerend
gevonden. Overigens is precies in het onderwijs de oude klassemaatschappij van
Frankrijk terug te vinden: de elite gaat naar de grandes écoles, de anderen
naar de universiteiten. En laten nu juist de grandes écoles ingenieurs,
bankiers, politici en managers opleiden, terwijl de cultuur, de taal en de
geesteswetenschappen bijna geheel worden overgelaten aan de veel minder in
aanzien staande en minder prestigieuze 'universités'.
Ook in Frankrijk wordt er, kortom, geschoven met de eisen die er aan leerlingen
gesteld worden, ook Frankrijk is op zoek naar een nieuw evenwicht in het
spanningsveld tussen de traditioneel humanistische en elitaire waarden en de
democratisering van de maatschappij.
Die
geesteswetenschappen hebben het, tot slot, in het huidige Frankrijk net zo
moeilijk als in Nederland. De academici moeten scoren, wetenschappelijke
artikelen schrijven, bijdragen aan de ranglijst van hun universiteit. Ze
schrijven alleen nog voor vakgenoten, schrijft Compagnon. Tegelijkertijd moeten
ze, net als in Nederland, 'valoriseren', aantonen wat hun onderzoek, dat
tenslotte met publiek geld wordt verricht, de maatschappij oplevert. Waar is de
tijd, verzucht Compagnon, dat Generaal de Gaulle over filosoof Raymond Aron zei
dat hij 'hoogleraar was bij de Figaro en journalist bij het Collège de France'?
Iedereen blijft in zijn eigen ivoren toren, wie de grenzen van zijn vak
overschrijdt oogst wantrouwen.
Lezen is gevaarlijk -
het is een eeuwenoude waarheid. Maar dat nieuwe paradigma, die stille revolutie
- het zijn ontwikkelingen die nationale grenzen overschrijden. Precies het
soort onderwerpen die zich uitstekend lenen voor een inhoudelijk debat tussen
Franse en Nederlandse denkers en doeners.
Margot Dijkgraaf
donderdag 26 september 2013
Lieve Joris: Op de vleugels van de draak
Op de vleugels van de draak - toen ik
de titel van Lieve's nieuwe boek onder ogen kreeg, was mijn eerste associatie:
Nils Holgerssons wonderbaarlijke avonturen. Op de vleugels van de gans. Nils,
dat jongetje dat dieren plaagt, daarom door een boze kabouter in een piepklein
wezentje wordt omgetoverd en terecht komt in de veren van de vleugels van een
gans, die precies op dat moment het luchtruim kiest. Een vreemde associatie
natuurlijk. En toch bleek hij, toen ik het boek eenmaal gelezen had, helemaal
niet zo absurd als ik in eerste instantie had gedacht.
Lieve's boek voert ons alleen niet naar allerlei uithoeken in Zweden, waar
ons de eigenaardigheden van de Zweedse mores uit de doeken worden gedaan, maar het
leidt ons naar andere verre werelddelen waar nog vreemder mores gelden. In haar
nieuwe boek neemt ze ons mee naar Dubai in de Verenigde Arabische Emiraten,
naar Guangzhou in Zuid-China, naar het noordelijker gelegen Beijing, naar Jinhua,
naar Shanghai, Zuid-Afrika en Congo. Binnen een paar pagina's zitten we in in
Dubai, leren we mensen kennen uit Zimbabwe, China, Ghana, Congo, Somalië,
Soedan, Zambia, Malawi en Kenia en horen we Swahili, Hindi en Frans spreken.
Onze uitkijkpost? Geen ganzevleugels.
Nee, wel een groothandel in Dubai, met in de etalage rubberlaarzen, pannensets,
sardines en poedermelk; en een containerpark van Al Heelam Cargo Group in
Guangzhou, met loodsen en depots, prefab kantoortjes, met bergen kartonnen
dozen en Pakistani die vorkheftrucks bedienen. En met gestresste commerçanten,
onder wie veel zakelijke vrouwen, met krulspelden in het haar en een plastic
tasje erover geknoopt. Of, weer een andere uitkijkpost: een winkelcentrum in een
uit zijn voegen gegroeide Chinese stad, waar veel Afrikanen zijn neergestreken,
op zoek naar goedkope handelswaar die ze voor een net wat betere prijs weer
ergens anders kunnen verkopen.
Vanuit haar kraaienest kijkt Lieve
naar al die bewegingen tussen Afrika, Dubai en China, Afrika reist naar China, China reist naar
Afrika. Steeds maar reizen de forenzen heen en weer. Lieve volgt niet de grote
kapitaalkrachtige multinationals, maar de beweeglijke, kleine mannen en vrouwen
in het kielzog daarvan, de mannen die dozen van 24 lipsticks verkopen
voor 5 euro, de vrouwen die ruzie maken over een partij verkeerde sokken, hardwerkende
ploeteraars met dromen van rijkdom en een rustige oude dag.
Peddelend in mijn Afrikaanse
prauw, schrijft Lieve prachtig, vaar ik het Chinese landschap binnen. En wij varen
mee. Hoe kijken Chinezen naar Afrika? Welke vooroordelen hebben Afrikanen over
China? En hoe kijken zij eigenlijk naar Europa? Hebben Chinezen eigenlijk niet
net zo'n verkeerd, imaginair beeld van Afrikanen als Europeanen? In die zin zou
je haar boek ook kunnen lezen als een onderzoek naar imagovorming. Ze brengt
een fascinerende driehoek in kaart,. Tot voor kort, schrijft ze neer uit de
mond van een van de vele mensen die ze ontmoet, wilde elke Afrikaan alleen maar
naar Europa, maar het begint te veranderen. De19e eeuw was de eeuw van Europa, de 20e die
van de VS, 21e is die van Azie. China was een slapende tijger en die is
langzaam wakker aan het worden. China en Afrika vinden elkaar meer en meer. Lieve
bezoekt fora, georganiseerd om de Chinees Afrikaanse vriendschap te bezingen.
En Europa? Europa is jaloers op die toenemend vriendschappelijke relatie tussen
Afrika en China, waarbij het oude continent steeds meer buiten spel wordt
gezet. De wereld draait om handel, het gaat om geld verdienen - en het is niet
langer Europa dat de lakens uitdeelt.
Vanuit Afrika vaart Lieve
China binnen en hoe ervaart ze dat? Het is een land waar je alleen Chinese
produkten kunt kopen, een land waar alles wordt nagemaakt, een land zonder religie
ook, dat Lieve's gesprekspartners kenschetsen als amoreel, met exclusieve
aandacht voor wetenschap en handel. Volgens het adagium van Confucius moet
academische uitmuntendheid bovendien de regering dienen. Dat is hier wel
anders. In China ziet Lieve honden villen en in een wok verdwijnen, maar ook
andere verontrustende zaken. Zelfmoord, mensen die buigen en barsten onder een
zwaar verleden. Iedere Chinees van mijn generatie heeft een steen op zijn hart
liggen, zegt iemand tegen haar, de steen van een dictatoriaal verleden dat
overal zijn sporen heeft nagelaten.
China, zo lezen we, is een
land dat zich niet voor andere culturen interesseert, waar ze niets weten en
ook niets willen weten vd buitenwereld. Chinezen hebben alles, zegt een
Afrikaan en toch zijn ze niet gelukkig. In Afrika wordt altijd gelachen al
hebben de mensen niets. China is een land zonder cafécultuur. Een land zonder
cafécultuur? denk je dan. Geen Arabische koffiehuizen? Geen theehuis op de
markt? Geen plek om desnoods cola te drinken en het leven door te nemen? Waar
moet er dan nagedacht worden, geschreven, geouwehoerd, waar moeten schrijvers,
dichters, musici en denkers elkaar dan treffen? Wat is dan dé plek voor kunst, cultuur
en discussie? In China wordt het ontbreken van een cafécultuur, begrijp ik,
alleen maar opgevat als een gemiste zakelijke kans. Er is geen markt voor
koffiebonen! Sinds ik hier in China ben, schrijft Lieve, heb ik het gevoel dat
ik uit een soort madurodam kom, een besloten wereld vol ingesleten gewoontes.
Soit. Maar wel een Madurodam met een theater, een boekhandel en een orkestbak.
Het huidige China is als een
dolle bezig, maar niet met kunst of cultuur, heb ik van Lieve geleerd. Een
viool is handelswaar, een object dat je niet naar de maestro brengt om erop te
leren spelen, maar om te vragen hoeveel hij waard is. Een Nederlands sprekende
vrouw uit België is niet in eerste instantie een interessante gesprekspartner
uit een andere cultuur, maar een reuzeblik hollandse melkpoeder.
En hoe ervaart dat blik
melkpoeder haar reis? Hoe slaagt ze erin vanuit een Afrikaans netwerk dat
enorme Chinese continent te verkennen? Ze laat het ons meebeleven. Ze voelt
zich soms eenzaam en verlaten, wordt soms koeltjes ontvangen, soms gaat haar
hart naar iemand uit, soms ook is ze in minder dan een kwartier gereduceerd tot
een toeschouwer. Een Chinese vriend
geeft haar een Chinese naam, Liwu, dat 'geschenk' betekent. Een goede
naam, hou hem maar, zegt hij erbij.
Een ander vindt dat ze
treinconversaties voert. Net als een journalist die hij ontmoette, een man die conversaties
aanknoopte in een trein en nooit nul op rekest kreeg omdat mensen ervan
uitgingen dat ze hem nooit meer zouden zien. Dat is wat ik doe, schrijft Lieve,
treinconversaties voeren. Alleen duren die soms jarenlang.
Wat er ook op haar pad komt,
altijd slaagt ze er bewonderenswaardig genoeg in weer een beetje dieper door te
dringen in het leven van de mensen die ze ontmoet. Alles en iedereen beweegt,
alles is vluchtig, degene die ze vandaag hier ontmoet, is morgen alweer ergens
anders. De goedkoopste lippenstift achterna, de kaplaarzen, de pannensets en de
sardines. Lieve zet de deuren van ons Madurodam wijd open, ze observeert de
beweging tussen de continenten, geeft ze een menselijk gezicht, ze volgt al die
op en neer reizende Afrikanen en Aziaten, al die bezige, sjouwende mensen, die
ma ar gefixeerd zijn op één ding: geld verdienen. Soms is ze van de partij als
er een grote slag geslagen kan worden. Misschien is die viool wel een miljoen
waard. Zo ja, dan krijgt ze een deel van de buit, wordt haar beloofd.
Nee, zegt ze dan, ik hoef
geen geld, ik wil alleen maar het verhaal.
(Deze tekst sprak ik uit bij de presentatie van Op de vleugels van de draak, 26 september 2013)
zondag 22 september 2013
Een ode aan Marianne
Een ode aan Marianne. Zo zou je het boek van Jean-Louis
Debré en Valérie Bochenek kunnen karakteriseren. Marianne herinnert aan de
Franse revolutie en de strijd voor vrijheid, gelijkheid en broederschap, de
waarden waarop de Republiek is gegrondvest. Sinds Eugène Delacroix haar
zwaaiend met de vlag, met ontblote borst afbeeldde in zijn beroemde schilderij
La liberté guidant le peuple is ze, als strijdbare vrouw, vaak door kunstenaars
verbeeld en bezongen. Een borstbeeld van haar is in ieder Frans stadhuis te
vinden. Toen onlangs de nieuwe nationale postzegel werd gepresenteerd met een
gemoderniseerde Marianne-versie, die zo uit een stripverhaal lijkt te zijn
weggelopen, bleek nog eens hoe na ze de Fransen aan het hart ligt. François
Hollande presenteerde de grootogige blonde schone met enorme mascarawimpers en
een uitnodigend handgebaar en prees haar aan als hét voorbeeld voor de jeugd, de
toekomst van de natie. Een van de ontwerpers, Olivier Ciappa, twitterde na de
presentatie dat hij zijn Marianne had gemodelleerd naar Inna Shevchenko, oprichtster van de Oekraïense protestgroep FEMEN,
bekend van haar topless demonstraties. Heel conservatief Frankrijk stond
onmiddelijk op zijn achterste benen - voorbeeld voor de jeugd!? - en riep op
tot boycot van de postzegel. Zo'n Marianne wilden ze niet.
De Mariannes van Debré en
Bochenek zijn échte Mariannes, vrouwen van vlees en bloed, die bij het grote
publiek vrijwel onbekend zijn, vrouwen die hebben gevochten voor kiesrecht,
voor een onafhankelijke juridische positie voor de vrouw, voor een opleiding
tot arts, voor kamerlidmaatschap, voor vrijheid van meningsuiting. Het zijn vrouwen
die belangrijk zijn geweest voor 'het smeden van de nationale en republikeinse
identiteit' van Frankrijk, een gedurfde formulering, want over wat nu precies
die identiteit inhoudt bestaat in Frankrijk ook al enige tijd geen
overeenstemming meer. Vrouwen die hun nek hebben uitgestoken, die hebben
geknokt om hun ideaal te verwezenlijken - dat is de rode draad in dit boek. De
eerste op de tijdlijn, uit de tweede helft van de achttiende eeuw, strijdt voor
rechtsgelijkheid tussen mannen en vrouwen. Maar Olympe de Gouges, de 'rode
amazone', vecht ook voor opvanghuizen voor bejaarden en wezen, voor de
afschaffing van de slavernij, voor een belasting op luxe. Ze bekritiseert de
kerk, schrijft het ene pamflet na het andere en behoort tot het slag vrouwen
dat mannen angst inboezemt, een 'hysterica'. Als ze een referendum voorstelt om
de Fransen te vragen aan welke rechtsvorm ze de voorkeur geven, vindt
Robespierre het genoeg. Op 3 november 1793 wordt ze onthoofd.
Dat lot blijft de meeste
vrouwen in dit boek bespaard. Fikse tegenwind krijgen ze allemaal. Het is
hilarisch zo achter elkaar opgesomd te krijgen wat de man in de loop der tijd
heeft gedaan om de vrouwelijke ambitie te beteugelen. Neem het verhaal van
Julie-Victoire Daubié, de eerste vrouw aan wie het recht werd verleendom eindexamen
te doen, maar geen officieel document kreeg 'om het ministerie niet voor gek te
laten staan'. Of Madeleine Brès (1842-1921), dochter van een wagenmaker, die op
haar vijftiende wordt uitgehuwelijkt, maar dolgraag arts wil worden. Na haar
eindexamen wil ze zich inschrijven bij de medicijnenfaculteit - ongekend voor
die tijd. Het voltallige kabinet buigt zich over haar vraag. Het tijdschrift
voor artsen, Gazette des hôpitaux, is tegen: 'Om van een vrouw een arts te
maken, moeten we haar haar gevoeligheid, verlegenheid, haar schaamte afnemen en
haar harden door haar de meest vreselijke dingen te laten zien. Als een vrouw
daar eenmaal doorheen is, wat blijft er dan nog van haar over? Een wezen dat
geen meisje meer is, geen vrouw, geen echtgenote en geen moeder'. Op haar 26e mag
Brès eindelijk beginnen. Ze is inmiddels moeder van drie kinderen en heeft de
toestemming nodig van haar man. Het lopen van co-schappen wordt haar verboden.
Wel mag ze promoveren, ze wordt de eerste Franse doctor in de geneeskunde. Twee
vrouwen uit een latere generatie, Augusta Klumpke en Blanche Edwards, slagen
erin - ondanks voortdurende tegenwerking, uitsluiting en vijandigheden van de oerconservatieve
mannelijke beroepsgroep - uiteindelijk wel tot het 'internat' te worden
toegelaten.
Ook de instituties van de
volksvertegenwoordiging houden de gelederen zo lang mogelijk gesloten. Marthe
Simard, geboren in 1901 in een advocatenfamilie in Algerije, organiseert
tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit Canada hulpacties voor de Franse
militairen. Uiteindelijk wordt ze in januari 1944, op voorspraak van De Gaulle,
benoemd in de voorlopige raadgevende volksvergadering, als
volksvertegenwoordiger van Algerije - de eerste vrouw op een dergelijke post.
Enkele maanden later wordt algemeen kiesrecht voor vrouwen een feit. Veertien
jaar later krijgt de eerste Algerijnse moslimvrouw een officiële functie in de
Franse regering: Nafissa Sid Cara (1910-2002), onderwijzeres uit de regio Sétif
in Algerije, wordt benoemd tot staatssecretaris in het kabinet van Michel Debré.
Een politiek-strategische en symbolische keuze: ze verpersoonlijkt de jonge
generatie Algerijnse moslimvrouwen die zich verzet tegen de starre hiërarchie
en wordt het symbool van 'een verandering en emancipatie die wij de Algerijnse
samenleving toewensen', aldus Debré. In de jaren '90 mengt Nafissa Sid Cara zich
in de discussie over de hoofddoek, uiting van een dieper liggend probleem: de
meisjes hebben het idee dat Frankrijk niet veel méér doet dan hen tolereren,
terwijl ze zich ook niet thuis voelen in hun vaderland. Ze ziet maar één
oplossing en roept de Franse vrouw op alles in het werk te stellen om die
meisjes zich 'Frans' en geaccepteerd te laten voelen.
Zo laten Valérie Bochenek
en Jean-Louis Debré, in een kleurrijk mini-vrouwenlexicon, een reeks van zesentwintig
bevlogen, vastbesloten en moedige vrouwen de revue passeren die de Franse
Republiek hebben veranderd en haar een nieuw gezicht hebben gegeven. Niets in
die republiek is in marmer gebeiteld, zegt Debré, samenleven vraagt om
voortdurende verandering. De voorzitter van de Franse wetgevende raad, oud-voorzitter
van de Assemblée nationale en oud-minister van Binnenlandse Zaken, publiceerde - typisch Franse combinatie - eerder een boek
over vergeten volksvertegenwoordigers en heeft ook een aantal thrillers op zijn
naam staan. Natuurlijk worden de grote vrouwelijke kunstenaars uit de
geschiedenis niet vergeten, George Sand,
Colette, Camille Claudel en ook Marguerite Yourcenar krijgen mooie,
levendige portretten. Absoluut hilarisch zijn de pagina's over de enorme heisa
en polemieken die in de Franse media werden gevoerd toen Yourcenar als mogelijk
lid van de Académie française werd genoemd. Claude Lévi-Strauss was mordicus
tegen, 'Je verandert de regels van een stam niet', een ander vroeg zich af wat
ze in 's hemelsnaam aan moest, een ander merkte op 'ouder worden doen we onder
elkaar, hoe zouden we het kunnen verdragen een vrouw ouder te zien worden?''.
Yourcenar zelf weigerde ook nog eens zich officieel kandidaat te stellen, 'de
veranderingen komen wel als de vrouw zich ook in andere domeinen zal laten
gelden', luidde haar laconieke commentaar. Het is nu moeilijk te bevatten dat
deze strijd dertig jaar geleden - gisteren! - werd uitgevochten. Inmiddels
lijkt het tij langzaam te keren, de toekomst is aan Marianne.
Jean-Louis Debré en
Valérie Bochenek, Ces femmes qui ont réveillé la France. Fayard. 366 blz. €
21,90
dinsdag 3 september 2013
De gedesoriënteerden van Amin Maalouf
Amin Maalouf
is schrijver, essayist en bruggenbouwer tussen oost en west. Als geen ander
kent hij de Westerse én de Arabische wereld, als geen ander heeft hij in zijn
werk de kloof beschreven die beide universa, bijna onoverbrugbaar, scheidt. Een
paar maanden geleden publiceerde hij Les désorientiés, een nieuwe roman
waarover hij mij zo'n anderhalf jaar geleden vertelde dat hij ermee worstelde.
De roman staat het dichtst bij hemzelf van al zijn romans. Het is een
indrukwekkende roman, waarin een verteller terug gaat naar zijn geboorteland,
Libanon, dat hij al jong heeft verlaten om in Parijs een nieuw bestaan op te
bouwen. Hij krijgt een telefoontje van de vrouw van een van zijn jeugdvrienden
die op sterven ligt. De vriendschap met hem heeft hij verbroken, maar toch neemt
hij het vliegtuig. Het is de eerste stap naar een weerzien met zijn vroegere
vrienden, die bijna zonder uitzondering het land, dat voortdurend in oorlog is,
hebben verlaten en zich over de hele wereld hebben gevestigd. Een eerste stap
in zijn verleden, een confrontatie met zijn keuzes, maar ook het begin van een
begrip van de redenen die zijn vroegere vrienden hebben gehad om ándere keuzes
te maken. In een land dat voortdurend in oorlog is, houdt niemand schone
handen. Die levens, die keuzes of beter gezegd het onvermogen in vrijheid
keuzes te maken, brengt Maalouf prachtig over. Hij blijft een leraar, hij wil
uitleggen, hij moet en zal het zijn lezer doen begrijpen - dat doen we dan ook.
Het boek
verschijnt binnenkort bij De Geus in vertaling, onder de titel De ontheemden.
Abonneren op:
Posts (Atom)